VERBINDEN
Eigentijdse huwelijks- en relatievieringen in de kerkZoals bij uitvaarten verzet tegen verzakelijking is gegroeid, merk je ook rondom huwelijksvieringen de behoefte er iets meer van te maken. Huwelijksshows op de televisie hebben de trend gezet. Bride `s Corners zijn als paddestoelen uit de grond gerezen. Er zijn bureaus opgericht ter voorbereiding en begeleiding van huwelijken, en het Humanistisch Verbond heeft sinds enige jaren `humanistische relatievieringen' in zijn dienstenpakket. Een gemeente als Nijmegen speelt handig in op deze trend. Leverde je vroeger een A4'tje met gegevens in bij de ambtenaar, die daar dan een verhaaltje van brouwde, nu kunnen bruidsparen een ambtenaar kiezen die bij hen past: een humoristische, een serieuze of een meer mystieke…
Trouwen voor de burgerlijke stand
Eén van de redenen waarom het huwelijk voor de burgerlijke stand een belangrijkere rol is gaan spelen dan voorheen, is de ontkerkelijking. Daar waar vroeger de kerk de aangewezen plaats was voor rituelen rondom het jawoord, krijgen nu ambtenaren van de burgerlijke stand steeds meer verzoeken `iets extra's te doen' bij de huwelijkssluiting. Sommigen willen een kaarsje opsteken bij de foto van hun overleden oma, anderen zouden er graag een Mariabeeldje bij plaatsen, en er zijn er ook die wel eens vragen om een gebed. Om over die ontwikkeling te praten belegde de Boskapel in Nijmegen in 2003 een gesprek tussen pastores en ambtenaren van de burgerlijke stand. In hoeverre gaat de ambtenaar in op verzoeken om kaarsjes te branden of te bidden? `Ik doe geen gebed', zei een van hen. `Wel bied ik aan dat ze zelf iemand meenemen om het gebed voor te dragen.' Een ander ging wel eens mee naar een kapelletje, wilde daar ook nog wel voorlezen uit de Korintiërsbrief, maar ging dan niet achter het altaar staan. Maar voor echte kerkelijke rituelen verwezen ze door naar de pastor. Dat willen de bruidsparen dan vaak niet. Ze kennen geen pastor; de kerk wordt vaak geassocieerd met ‘mag niet', is te ver van hun mentaliteit, te afstandelijk. ‘Waarom nemen jullie de kans niet waar als er jongeren komen? Waarom spreek je een taal die zij niet verstaan?', vroegen enkele ambtenaren aan de aanwezige pastores.
Trouwen voor de kerk
Ik denk dat de belangstelling voor de kerkelijke huwelijksinzegening op de eerste plaats is afgenomen door de ontkerkelijking, en niet doordat een kerk modern of ouderwets zou zijn. Veel jongeren kennen de kerk niet van binnen en weten niet wat zich daar afspeelt. Wij in de Boskapel bijvoorbeeld bieden elke zondag eigentijdse vieringen aan. Je zou dan denken dat moderne jongeren in deze kapel willen trouwen. Maar we maken soms het tegenovergestelde mee. Een aanstaand bruidspaar komt naar onze kapel kijken. Een naar binnen gekeerde ruimte zonder toren of klok, zonder beelden en glas-in-lood-ramen. Door de amfitheatervormige opbouw met in het midden het altaar krijgt de liturgie het karakter van gezamenlijke beleving door voorganger en meevierenden. Maar daar hebben de bruidsparen geen boodschap aan. Teleurgesteld haken ze af, omdat ze op zoek zijn naar een nostalgisch romantisch kerkje. Niet dat er iets mis is met versiering, maar wij leggen toch meer nadruk op de binnenkant, de inhoudelijkheid van de viering. Als pastor daag ik het religieuze talent uit dat ook in jongeren verborgen ligt. Want alle ontkerkelijking ten spijt, behoefte aan zingeving is er wel. Uit de enquête van onderzoeksbureau Kaski in 2003 blijkt dat ruim een derde van de niet-kerkleden zoekt naar inspiratie om een zinvol leven te leiden, terwijl twee derde vindt dat er `iets moois' moet gebeuren rondom geboorte, huwelijk en dood. Als jongeren inderdaad meer willen dan alleen de buitenkant, ga ik met hen een huwelijksvoorbereiding aan: samen achter de diepere motieven komen om voor de kerk te trouwen, het gevoel uitdiepen dat er meer is, een landingsbaan geven aan de zegen waarom gevraagd wordt.
Ik merk dat de meesten pas door onze gesprekken tot echte bezinning op hun voorgenomen huwelijk komen. Ze moeten in zo'n rap tempo leven dat er bijna geen tijd overblijft voor inkeer. Ze ontdekken dit zelf ook tijdens de voorbereiding. De meesten van hen zijn achteraf dan ook dankbaar voor de mogelijkheid die ze hebben gekregen om hun huwelijksviering van binnenuit te beleven. Soms krijgen ze na de viering van vrienden te horen: `Als we geweten hadden dat je ook zo voor de kerk
kunt trouwen, hadden we het zeker gedaan!' Als wij binnen de hernieuwde belangstelling voor de huwelijksviering als kerk ergens op kunnen inspelen, is het op het religieuze gevoel van bruidsparen dat trouwen méér is dan het sluiten van een contract en het geven van een feestje.Drie ontmoetingsavonden
Hoe ziet een inhoudelijke huwelijksvoorbereiding eruit? Als het even kan, organiseer ik drie ontmoetingsavonden met een aantal bruidsparen samen. Ik ervaar dat het jonge mensen goed doet hun diepere gevoelens met elkaar te kunnen delen. In het dagelijks leven ligt daarop namelijk meestal een taboe. Als iedereen open genoeg is naar elkaar, komt er een groepsproces op gang waardoor een gevoel van saamhorigheid groeit, het gesprek loopt en de thema's goed uit de verf komen. Wanneer een
bruidspaar zich aanmeldt, licht ik hen in over de gezamenlijke voorbereiding. Na enige uitleg zegt iedereen er volmondig ja op; ze vinden het een goed idee. Wel bekijk ik van tevoren of mensen een beetje bij elkaar passen. Te grote verschillen in bijvoorbeeld opleiding of leeftijd kunnen situaties scheppen waarin men zich verlegen voelt met elkaar, zo heb ik ervaren.De eerste avond
Deze avond is oriënterend. We maken kennis met elkaar en vertellen wat we belangrijk vinden in het leven. Wat voor waarden heb je meegekregen? Waar sta je voor? Wat haat je in deze tijd? Wat geloof je? Waaraan twijfel je? Soms moet het ijs even gebroken worden, maar wanneer ieder zijn plek gevonden en gekregen heeft, breekt er vertrouwen door en komen we tot een zinnig gesprek, waarin respect wordt opgebracht voor ieders eigenheid. Thema's die naar boven komen, zijn: de prestatiemaatschappij (je wordt geleefd; wat wil ik zelf?), behoefte aan rust en bezinning (waar vind je een plek?), vertrouwen in God, in het leven, afwezigheid van God, pijnlijke ervaringen, verschillende godsbeelden, bidden, gebruik van rituelen.De tweede avondMijn taak op die eerste avond bestaat er vooral in een ontspannen sfeer te scheppen, het gesprek te leiden en te luisteren. Naderhand maak ik een kort verslag van het besprokene en zoek ik enkele teksten die rijmen op de vertelde verhalen. Bij het verhaal over de prestatiemaatschappij bijvoorbeeld past het gedicht over Hebben en Zijn van Ed Hoornik en de evangelische acht zaligheden in de vertaling van Pius Drijvers of Jo Tigcheler.
De tweede avond begin ik met een samenvatting van de vorige keer en het lezen en samen uitdiepen van de gedichten en verhalen. Ondertussen doemt het inzicht op dat onze ervaringen verbonden zijn met een bredere stroom van verhalen. En dat zie ik vooral als mijn taak: bruidsparen via symbolen, taal en teken te helpen bij hun diepere gevoelens te komen, een ontmoeting tot stand te brengen tussen hun verhaal en het grote verhaal.De derde avondNa de koffiepauze snijd ik het nieuwe onderwerp aan: het verhaal over de eerste ontmoeting en over de verder gegroeide relatie. De ervaringen die dan worden uitgewisseld gaan over: thuiskomen bij elkaar, wennen aan elkaar, groeien aan elkaar, omgaan met verschillen, spanning tussen afstand en nabijheid, gelijkwaardigheid van man en vrouw, de band met familie en vrienden, het stuklopen van relaties. Verder vraag ik hun of ze voor de volgende keer onafhankelijk van elkaar willen opschrijven waarom hij nu kiest voor haar en zij voor hem, en wat ze elkaar willen beloven.
Ondertussen maak ik weer een verslag van de avond en zoek ik naar verbredende en verdiepende teksten rondom de besproken thema's, zoals `Samen, maar als twee' van Kahlil Gibran of Johannes 4, 11-12 over liefde tot God als liefde tot elkaar.
Met deze teksten beginnen we de laatste gezamenlijke avond. Daarna leest ieder voor wat hij of zij geschreven heeft over zijn of haar partner. ‘Dat hebben we elkaar zo nog nooit verteld', is vaak de reactie. Ontroerende, mooie, blijde momenten. In het jezelf uitspreken komen je diepere gevoelens naar boven.Ten slotte is er nog een bijeenkomst met ieder bruidspaar apart, waarin we de inhoud van de viering definitief invullen.
Tijdens de tweede helft van de avond bespreken we aan de hand van een schema hoe de viering er concreet uit kan zien. Met welke elementen bouw je zo'n viering op? Welke gebaren en rituelen laatje meespelen? Welke rol kunnen familieleden en vrienden vervullen? De paren krijgen de opdracht mee het schema al zo veel mogelijk in te vullen met muziek, teksten en eventuele andere vormen van expressie die klank en kleur kunnen geven aan hun verhaal en aan het grote verhaal. Tijdens de gesprekken hebben we immers geleerd dat die twee in elkaar wortelen. Vaak zie je dat ze teruggrijpen naar de religieuze teksten en bijbelverhalen die we tijdens de voorbereidingsavonden besproken hebben. Vaak zijn ze niet meer met deze teksten vertrouwd, maar nu krijgen ze een natuurlijke plaats in de viering, en dat is winst. De trouwbeloften kunnen voortvloeien uit de teksten die ze voor elkaar geschreven hebben.Robert en Linda
Om het concreet te maken, geef ik hier het verhaal van Robert en Linda, die elkaar in de Boskapel hun jawoord gaven. Zij komt uit een protestants nest en leerde God kennen als een alziend oog dat de hele dag toeziet of je niks verkeerds doet. Haar ouders stopten hun eigen hooggestemde verwachtingen in haar. Vaak viel ze hun tegen en zo kreeg ze een negatief beeld van zichzelf. Toen haar ouders gingen scheiden, begon zij zich langzaam maar zeker van zichzelf bewust te worden. Het kostte een jaar therapie om weer wat positief over zichzelf te leren denken. Toen ontmoette ze Robert, een rustige, soms al te stille jongen van katholieken huize. Zijn ouders namen hem als kind mee naar de Boskapel. Nu kwam hij er nog wel eens, maar dan vanuit zijn werk als elektromonteur. `Die kerkjaren hebben mij wat meegegeven', zegt hij. Zijn wijsheid luidt: Weten is begrijpen. `Je kunt begrip opbrengen voor iemands doen en laten, als je weet wat er achter steekt.' In hun lange verkeringstijd leerden ze omgaan met elkaars ups en downs en hebben ze veel met en over elkaar gepraat. En juist wanneer ze zich verdrietig voelden om gedane zaken die geen keer namen, voelden ze de uitdaging er samen doorheen te komen. Liefde en wederzijds respect groeiden; puzzelstukjes vielen in elkaar.
Positief
Dit verhaal kwam tijdens de voorbereiding op tafel. Ik vroeg aan Linda of ze, naarmate ze positiever in het leven stond, ook positiever over God had leren denken. Daarop vertelde ze dankzij Robert te hebben ervaren dat er toch zoiets als onvoorwaardelijke liefde bestaat. Ze liep wel eens de stadskerk binnen, die de hele dag open is, om er even tot rust te komen. Soms kwam er dan een gevoel van dankbaarheid in haar naar boven. `Er is iets in de kerk dat me aanspreekt', vulde Robert aan. `De stilte, de rust, de uitstraling; het is de fijnste plek om elkaar trouw te beloven. Woorden komen er tot hun recht.'Woorden van trouw van Linda
Ik vroeg of ze voor de volgende keer voor elkaar konden opschrijven waarom ze wilden trouwen en wat ze elkaar daarbij zouden beloven. Hier volgt de tekst.Roland, jij bent degene die mij geleerd heeftWoorden van trouw van Robert
dat onvoorwaardelijke liefde bestaat.
In de afgelopen jaren was jij er altijd voor mij.
Ik heb je steun, je liefde
en jouw armen om me heen echt gevoeld.
We hebben pieken
maar vooral ook dalen gekend.
Daar hebben we ons steeds
zij aan zij doorheen geworsteld.
Mijn liefde voor jou werd steeds sterker.
Vanaf de eerste dag voelde ik
dat jij de ware voor mij was
en nu, tien jaar later,
is dat gevoel alleen maar intenser geworden.
Ik zie ons huwelijk
als een kroon op onze liefde,
vooral omdat het in mijn ogen staat
voor eeuwige trouw en
onvoorwaardelijke liefde.Lieverd, ik beloof je
dat ik er altijd voor je zal zijn,
dat ik de tijd neem om naar je te luisteren
en goed voor je te zorgen,
dat ik je de ruimte geef
om de dingen te doen die je graag doet
en dat ik eraan werk
onze relatie te houden zoals die nu is.
Maar wat ik je vooral beloof,
is dat ik onvoorwaardelijk van je blijf houden
tot de dood ons scheidt, en zelfs dan nog.Ik denk dat iedereen wel eens zoiets heeft van:De viering
wat mis ik nu nog in mijn leven?
Toen ik Linda eenmaal goed leerde kennen,
was het duidelijk
dat ik altijd naar haar op zoek was geweest.
Voor het eerst voelde ik
dat er pas goed naar me geluisterd werd.
Zij respecteerde me echt zoals ik was.
Samen hebben we pieken en dalen
bewandeld en getrotseerd.
Onze band is daardoor
alleen maar sterker geworden,
en dat kan volgens mij
alleen als je echt van elkaar houdt,
als je echt voor elkaar wilt kiezen en vechten.
Zij is een van de puzzelstukjes
waardoor mijn leven in elkaar past.
Daarom wil ik haar al mijn liefde,
mijn begrip, respect en eerlijkheid beloven
en verder alles wat ik hier vergeet.
Linda, ik zeg je uit het diepst van mijn hart
dat ik samen met jou oud wil worden.Deze teksten hebben we gebruikt in de kern van de viering, waarbij het bruidspaar elkaar publiekelijk trouw belooft in goede en slechte tijden. Als schriftlezing kwamen we uit bij Romeinen 8, 14-17, waar Paulus zegt dat God zijn kinderen niet tot slaven van de angst maakt. Omdat Hij ons heeft aangenomen, mogen wij vol vertrouwen tegenover Hem staan, en gunt Hij iedere mens zijn groei. Linda werd vooral geraakt door vers 17, waarin gezegd wordt dat iemand die hetzelfde lijden doormaakt als Christus, ook in zijn heerlijkheid zal delen.Tot slot geef ik nog mijn overweging weer, waarin het levensverhaal van Linda en Robert wordt verdiept met gedachten uit onze bezinning tijdens de voorbereiding.
De Engelstalige cd's met bijvoorbeeld Unchained melody (`I need your love, God, speed your love to me') sloten niet aan bij de kerkelijke traditie, maar legden wel een verband tussen liefde en God. Zo'n verband is wel nodig. De kerk is geen disco of café. Teksten op de melodie van The drunken sailor of Tiroler zusjes in groene jurkjes en witte schortjes voor kunnen daarom niet. De grens wordt bepaald door de ruimte waar je bent. Teksten van liederen moeten met het religieuze te maken hebben, wat iets anders is dan dat het er dik bovenop moet liggen.Overweging
Leven is soms net een legpuzzel.Rituelen
Je weet hoe het worden moet,
maar om zo ver te komen
ontbreken de nodige stukken.
Je voelt dat je nog niet goed uit de verf komt.
Je kunt je nog niet helemaal geven
aan de wereld om je heen,
onzeker als je bent.
Het beste in jezelf is nog verborgen,
omgeven door bolsters van onmacht of angst.
Taaie herinneringen of mislukkingen
kunnen je gevangen houden.
Soms ook lijden je kwaliteiten
een kwijnend bestaan
door een veroordelende omgeving,
waarvan je er niet mag zijn.Of door een gebrek aan aanmoediging
in de geest van: `Dat zit er bij jou toch niet in.'
Totdat er iemand in je leven komt
die jou op je waarde weet te schatten,
die vol is van jou
zonder dat je perfect hoeft te zijn.
Iemand voor wie je je maskers afzet,
iemand aan wie je alles kunt vertellen.
Je vindt de ontbrekende puzzelstukjes.
Je voelt je thuiskomen.
Anderen zien ook dat je veranderd bent.
Echte liefde kan het beste in je losmaken.
Daar kan geen professionele hulp tegenop.
Iedere mens hunkert ernaar
dicht bij de kern van zijn leven te komen,
de gouden kiem in zich naar boven te brengen
die je ingeschapen is.
En bewust of onbewust
verzucht je dan ook tot de Schepper:
`God, lieve Vader, laat me worden
zoals Jij me bedoeld hebt.'
God bedient zich van mensen
om je tot leven te wekken.
Hij wekt je door de mens
die onvoorwaardelijk van je houdt.
Bevrijd van slaafsheid en onderdrukking
ga je waar tot nog toe geen wegen gingen,
om op jouw beurt het beste in angstige,
onderdrukte medemensen te wekken.
Als mensen de Geest krijgen,
zegt Paulus, is er meer.
Als die vrijkomt, breek je door,
en daarvan getuigen jullie vandaag.
Een getuigenis dat doorklinkt
in de woorden van trouw die jullie
hebben opgeschreven en ik zal voorlezen,
omdat je ermee voor de dag wilt komen
en omdat je daarop
je jawoord wilt geven aan elkaar.Er bestaat ook een taal zonder woorden. Liturgie vieren doe je met taal en teken, klank en kleur. Een trouwviering kent veel grote en kleine rituelen, zoals het binnenschrijden van de bruid aan de hand van haar vader, die zijn dochter ten huwelijk geeft aan de man die bij het altaar op haar staat te wachten, het uitwisselen van de ringen, de huwelijkszegen, de kus na de inzegening, het ontsteken van de kaars bij Maria. Een goed ritueel is geen standaardhandeling die gedachteloos wordtEen lichtritueel
uitgevoerd, maar een voertuig waarmee diepe, menselijke gevoelens worden uitgedrukt en aangeraakt. Met het volgende verhaal wil ik dat onderstrepen.Monique en Robert komen bij me om hun huwelijksviering voor te bereiden. Monique komt uit een warm nest. Ze voelt zichzelf gelovig. God is voor haar, zoals ze zelf zegt, een symbool van liefde, met wie ze kan communiceren. Kerks is ze niet. Robert heeft een stugge vader, vertelt hij. In zijn jeugd ging het prima tussen hen, maar sinds hij op eigen benen staat, kan hij geen goed meer doen. Moeder houdt omwille van de lieve vrede haar mond maar. In God geloven kan hij niet; hij noemt zichzelf veeleer bijgelovig.
Onze gesprekken waren goed. Ze voelden zich op hun gemak, omdat ze zichzelf mochten zijn. Verschillende zaken hebben we uitgediept. Op het eind zei Robert: `Nu geloof ik dat God er toch ook voor mij is.' Wat hij hoopte, was dat zijn vader nog eens zou ontdooien.
De trouwdag. Roberts vader kwam wat stoer binnen, alsof hij iets moest verbergen of overwinnen. Ik voelde dat ook bij de kennismaking met hem en dat gaf wel spanning aan het vervolg!
De viering verliep sfeervol. De rituelen, de liederen en de teksten sloegen aan. Vooral de woorden van trouw die het bruidspaar tegenover elkaar uitsprak, waren authentiek en ontroerend.
Tegen het eind van de viering, toen de sfeer er goed in zat, voerden we een lichtritueel uit tussen ouders en kinderen, dat ik als volgt inleidde:Ouders,Tijdens deze woorden zag ik tranen glinsteren in de ogen van Roberts vader. Een beetje bibberend stak hij de doopkaars aan, en overhandigde hij die glimlachend aan Robert, die op zijn beurt tranen in de ogen kreeg. Er werden ook enkele woorden gewisseld tussen beiden. Het leek erop dat de spanning was gebroken.
u hebt uw kinderen opgevoed met bepaalde waarden.
Daarna moest u hun de ruimte geven
om hierin hun eigen weg te vinden.
Wat deze twee betreft,
ze zitten op de goede weg!
Dat blijkt wel op een middag als deze.
U hebt de vlam goed doorgegeven.
En om dat te laten zien
vraag ik aan de vaders deze doopkaarsen
die u thuis bewaard hebt,
aan te steken aan de paaskaars
en te geven aan uw kind.
Daarna hield het bruidspaar het vuur van de doopkaarsen tegen elkaar, terwijl ik zei: `Twee vlammen zijn één geworden. De vonk is overgeslagen: het vuur van de liefde.' Het zinderde in de kapel, je voelde: hier gebeurt iets!
Bij de felicitatie op het eind glunderde het bruidspaar, en ik niet min-
der. `Bedankt!', zei Robert en hij onderstreepte dat met zijn ritueel, spontaan en recht uit het hart: dat van de omarming en wang tegen wang. Dat overkomt me niet vaak in dit koude kikkerlandje!Verkeerd verbonden?
Wat doen we met homoseksuele en lesbische gelovigen die vragen hun vriendschap te vieren en te zegenen? De Katechismus van de Katholieke Kerk (Utrecht 1995) legt geen vloek op mensen met een homoseksuele aanleg. Integendeel, iedere vorm van onrecht, onderdrukking of geweld tegen homo's moet worden uitgebannen. Homoseksualiteit wordt in het algemeen ervaren als iets wat is gegeven, niet iets waarvoor is gekozen. Tegelijkertijd beschouwt de kerkelijke leer (verlangen naar) seksuele omgang strijdig met de scheppingsorde, omdat ze niet verbonden is met de voortplanting. Omdat homo's hun instelling niet zelf kiezen, is hun geaardheid een beproeving, zegt de catechismus (zie de artikelen 2357-2359).
Een beproeving? Uit mijn contacten met homo's blijkt dat niet. Natuurlijk, zoals ieder leven kent ook hun leven zijn beperkingen. En ze hebben te kampen met vooroordelen. Maar over het algemeen beschouwen homo's zichzelf niet als zielig, en vinden ze hun eigen aard (ik spreek hier ook vanuit mijn eigen zijn) goud waard! Ze zijn trots op zichzelf. Die trots bestaat uit een eigen menselijke bestaanswijze, waarmee je op jouw manier kleur geeft aan het samenleven, aan mannelijkheid en vrouwelijkheid. Deze bestaanswijze relativeert het absolute heteropatroon van de mannelijke man en de vrouwelijke vrouw. Zij
verrijkt de humaniteit, zoals dominee-dichter Hans Rouma dat zo mooi uitdrukt (zie bijvoorbeeld Ieder mens een verhaal, Kok, Kampen 1991). Zo ervaren gelovige homo's de liefde van de vriendschap positief als een geschenk, en zijn zij de Schepper dankbaar voor de gave van de diepgaande gevoelens die juist binnen hun liefdesrelatie zo intens worden beleefd. Een aantal van hen vraagt een kerkgemeenschap hun vriendschap te vieren en te zegenen, al of niet in aansluiting op de registratie van hun partnerrelatie of burgerlijke huwelijkssluiting. Ondanks de afwijzende houding van boven, vinden er in ons land in kerken en kapellen toch vieringen plaats waarin deze vriendschappen worden gezegend. De pastores die daarbij voorgaan, kunnen de verbondenheid die twee mensen beleven als goed en door God gegeven, onmogelijk als verkeerd beschouwen. Wel ben ik het met Theo Koster eens dat je het geen huwelijk moet noemen `omdat dat alles met kinderen heeft te maken' (Kerugma 47/1, bladzijde 108). Het boekje Tot zegen bereid van het Werkverband van katholieke homo-pastores spreekt over een `levensverbintenis'. De kerk heeft een rijk arsenaal aan zegeningen in uiteenlopende leefsituaties. In aansluiting hierop kan een pastor ruimte maken voor de `vriendschapszegen'. Deze heeft oude papieren, zoals uit het boekje blijkt. Wie zich verder wil verdiepen in de bovenstaande gedachten, moet dit boekje zeker lezen. Het geeft ook voorbeelden van vieringen.
Er zijn ook mannen en vrouwen die buiten het huwelijk om hun leven met elkaar delen en mensen die na een echtscheiding opnieuw trouwen voor de wet, en daarbij vragen om een kerkelijke viering van hun relatie. Officieel trouwen voor de kerk kan dan niet, maar er zijn andere mogelijkheden. Daarvoor verwijs ik naar het artikel `Gezegend samengaan' in het liturgiebulletin Doorgeven van het bisdom Haarlem (jaargang 10 (1996), 3). Het bevat teksten, liederen, gebeden en rituelen voor de samenkomst van twee mensen die een zegen vragen over hun verbintenis. Het is mijn ervaring dat zo'n viering van hart tot hart voor de meeste mensen genoeg is. Het officiële en hoogkerkelijke hoeft voor hen niet.JOOST KOOPMANS O.S.A.
pastor
Graafseweg 276, 6532 ZV Nijmegen
joost.koopmans@wanadoo.nl